Жаҳон иқтисодий инқирози: бошқача қараш
© Sputnik / Илья Питалев
/ Oбуна бўлиш
Доллар ҳукмронлиги АҚШ саноатини заифлаштириб, иқтисодий инқирозни чуқурлаштирмоқда. "Россия сегодня" халқаро ахборот агентлиги институти бу жараённинг сабаб ва оқибатларини таҳлил қилди
1981 йилда неолиберал "рейганомика" сиёсати бошланганидан буён доллар иқтисодиётида хусусий талаб тобора кўпроқ эмиссия ҳисобига рағбатлантирилмоқда. Россияда 2000–2001 йилларда АҚШнинг 1998 йилги тармоқлараро баланси асосида ўтказилган тадқиқотга кўра, ўша пайтдаёқ Америка иқтисодиётининг 20 фоизи одатдаги иқтисодий айланма эмас, эмиссия ҳисобига яратилган.
Пул иқтисодиётга қарз орқали киритилгани учун қарз ЯИМга нисбатан тезроқ ўсди. Юкни енгиллатиш мақсадида Федерал захира тизими ҳисоб ставкасини 1981 йилдаги 18 фоиздан 2008 йил декабрида нолгача пасайтирди. Фақат Совуқ уруш тугаб, СССР парчаланган 1990 йилларнинг биринчи ярмида доллар тизимига улкан активлар кириб келиши бу жараёндан истисно бўлди.
1981–2008 йилларда уй хўжаликларининг қарзи реал тасарруфдаги даромадининг 60 фоизидан 130 фоиздан ортиғига етди, жамғарма даражаси 10 фоиздан минус 5 фоизга тушди. Жамғарма ўрнини қарз эгаллади, даромадларнинг харид қобилияти эса деярли 1950 йиллар охири даражасида қолди.
Таҳлилларга кўра, АҚШда 1998 йилдаёқ 1929–1932 йиллардаги Буюк депрессияга қиёсланадиган, ЯИМнинг 35–40 фоизига тенг қулаш хавфи бор эди. Ўшанда "олтин стандарт" эмиссияни чеклагани учун инқироз дефляция шаклида кечган. Ҳозир ФЗТ эмиссияни кучайтириб, уни инфляцион сценарийга бурмоқда. Шу йўл билан ўткир босқич 2001, 2008, 2014 ва 2020 йилларда ортга сурилди — аммо инқироз кўлами кенгайди.
2008 йилдан кейин пул базаси тўрт баравар ошиб, 2014 йилда 3,3 триллион долларга етди. Кредит мультипликатори эса шунча марта қисқарди: молия бозорларидаги "пуфак" юқори инфляцияни вақтинча тийди. 2014 йилда бу восита ҳам тугагач, Вашингтон доллар оқимини АҚШга йўналтириш ва комплаенс-назоратни кучайтиришга ўтди. Бу кўплаб ривожланаётган мамлакатларда 2014–2015 йиллар инқирозини келтириб чиқарди. Кейин пандемия давридаги эмиссия бошланди.
Инқирознинг асосий таркибий номутаносиблиги — уй хўжаликларининг реал даромади ва харажати ўртасидаги тафовут. Илгари у қарзни кўпайтириш ва жамғармани камайтириш орқали қопланган бўлса, ковиддан буён АҚШ талабни асосан федерал бюджет орқали билвосита рағбатлантирмоқда. Шу боис номутаносиблик кўламини баҳолаш қийинлашди.
Виртуал молиявий активлар капиталлашувидан олинган фойданинг ЯИМга ўтказилиши АҚШ "сохта" иқтисодиётини шакллантиради. Бундай активлар ортиқча долларларни "стерилизация қилиш" воситасидир. Аммо пулнинг бир қисми реал секторга сизиб ўтяпти. Ҳақиқатга яқин баҳоларга кўра, АҚШда амалдаги инфляция 10–12 фоиз. Лоуренс Саммерс ҳам Байден президентлигининг сўнгги икки йилида уни 9 фоиздан паст деб бўлмаслигини таъкидлаган.
Кўчмас мулк бозорида фаоллик ва истеъмолчилар ишончининг пасайиши, жаҳон доллар тизимидаги инфляция буни кўрсатади. Эмиссия салбий оқибатларни вақтинча қоплаяпти, холос: имкониятлар торайгани сари янада кўпроқ пул киритиш талаб этилмоқда. АҚШ давлат қарзи ўсиши бунинг далили.
Америка доллар ҳукмронлиги учун ўзига хос "бадал" тўламоқда: доллар таъсири ошгани сари АҚШнинг жаҳон иқтисодиётидаги улуши камайган. 1944 йилги Бреттон-Вудс конференцияси пайтида у ярмидан кўп бўлган бўлса, ҳозир ишлаб чиқариш бўйича 15, истеъмол бўйича 30 фоизга тушган. Улушнинг янада қисқариши ўта оғир истеъмол инқирозини келтириб чиқаради.
АҚШ Ғазначилигининг узоқ муддатли қимматли қоғозларига талаб камаймоқда, ҳисоб ставкаси ва қимматли қоғозлар даромадлилиги орқали бошқарув деярли ишламай қолди. Бюджетни тўлдириш қийинлашиб, эмиссияга қарамлик кучаймоқда.
Кўринишидан, АҚШда реал сектор улушининг қисқаришига "Трамп феномени" сабаб бўлган. Ҳолбуки, у "Американи яна буюк қиламиз!" шиори билан саноат қудратини тиклашга ваъда берган эди. Аммо доллар тизимини бузмасдан бу мақсадга эришиб бўлмайди: эмиссияга таянган иқтисодиётда молия сектори реал ишлаб чиқаришдан даромадлироқ.
Натижада сармоядорлар маблағларини завод ва фабрикаларга, яъни реал ишлаб чиқаришга йўналтириш ўрнига кўпроқ даромад келтирадиган молиявий спекуляцияларга сарфлашни афзал кўради; янги кредитлар корхоналар қарзини кўпайтиради, ишлаб чиқариш эса ишчи кучи ва ресурслар арзонроқ, меҳнатга оид талаблар юмшоқроқ минтақаларга кўчади.
АҚШ улуши яна қисқаради. Бу жараён молиявий маслаҳатчилар ва аудиторлар ҳисоботларида усталик билан ниқобланган.
Макроиқтисодий бошқарувнинг издан чиқишига, аслида, битта кўрсаткич — умумий қарз ҳажми сабаб бўлиши мумкин. Саммерс, Рейнхарт ва бошқаларнинг мураккаб моделлари эса шу оддий ҳақиқатни ниқоблашга хизмат қилади. АҚШнинг жами қарзи ЯИМнинг 300–350 фоизига етиб, барча аломатларга кўра, хавфли чегарага келган.
Назарий жиҳатдан, аҳоли қарзларини ҳисобдан чиқариш иқтисодиётни соғломлаштиради. Аммо сиёсий омил бунга йўл қўймайди: АҚШ активлари таркибида молиявий активлар улуши 1913 йилдаги 5 фоиздан ҳозир 70 фоиздан ошган. Демак, ўйин қоидаларини молиявий доиралар белгилайди. Аҳоли, корпорациялар ва давлат қарзлари — молия тизимининг активлари. Бу элита ҳукмрон мавқеини йўқотмагунча, улар ҳисобдан чиқарилмайди.
Чорак асрдан кўпроқ аввал башорат қилинган доллар тизимининг емирилиши бугун деярли яққол ҳақиқатга айланди, аммо янги тизим қандай бўлиши номаълум. Уни ўрганишга доллар тизимидан манфаатдорлар қўллаб-қувватлаётган либерал иқтисодий назария ҳукмронлиги тўсқинлик қилмоқда. Ҳолбуки, инқироз назарияси унинг оқибатларини баҳолаш ва зарарини камайтириш йўлларини ишлаб чиқиш имконини беради.
Бу тез орада ҳар бир ҳукумат учун долзарб вазифа бўлади. Европа Иттифоқида энергия қимматлашуви туфайли саноат рақобатбардошлигининг йўқолиши бунга мисол: бу жараён фуқаролик ишлаб чиқаришини бюджетдан молиялаштириладиган ҳарбий ишлаб чиқариш билан алмаштириш орқали ниқобланмоқда.
