Арктикада халқаро ҳамкорлик: муаммолар ва имкониятлар — Лавров мақоласи
08:23 31.08.2026 (янгиланди: 10:20 31.08.2026)
© Sputnik / Рамиль Ситдиков
/ Oбуна бўлиш
Сергей Лавров ўз мақоласида Россиянинг Арктикадаги сиёсати, Шимолий денгиз йўли, Хитой ва Ҳиндистон билан ҳамкорлик, НАТО фаоллиги ҳамда Арктика кенгашининг келажаги ҳақида батафсил ёзди.
Россия ташқи ишлар вазири Сергей Лавровнинг Arctic.ru учун мақоласидаги асосий баёнотлар.
19 август куни Арктика кемачилиги учун муҳим воқеа юз берди. Трансарктика транспорт йўлагининг энг муҳим таркибий қисми бўлган Шимолий денгиз йўли орқали Хитойдан Мурманск портига биринчи марта контейнер ташувчи кема етиб келди.
Хорижий ҳамкорлар иштирокида Россия қутб орти ҳудудини ўзлаштиришнинг янги босқичи бошланди. Бу ҳудудда миллий ялпи ички маҳсулотнинг камида 10 фоизи ишлаб чиқарилади ва 2,5 миллиондан ортиқ Россия фуқароси яшайди.
Лавров шу муносабат билан Россия Арктикадаги мавжуд вазиятни қандай баҳолаётгани ва у ерда халқаро ҳамкорликни қандай йўлга қўйишни режалаштираётгани ҳақида бир қатор мулоҳазаларини билдирди.
Россия ва Арктикадаги халқаро ҳамкорлар
Президент Владимир Путин томонидан тасдиқланган 2035 йилгача бўлган даврда Россиянинг Арктикадаги давлат сиёсати асослари барча ҳокимият органларининг ишини Россия Федерациясининг Арктика зонаси аҳолиси ҳаёт сифатини ошириш, ҳудудларнинг иқтисодий ўсиши, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва ўзаро манфаатли халқаро ҳамкорликка қаратади.
Хорижий мамлакатлар ва давлатлараро ташкилотлар билан муносабатлар соҳасида мувофиқлаштирувчи функцияларга эга бўлган Ташқи ишлар вазирлиги учун бу алоҳида аҳамиятга эга.
Лавровнинг таъкидлашича, Арктика зонасини, денгиз логистикасини ва Шимолий денгиз йўлини ривожлантириш билан боғлиқ масалаларнинг бутун мажмуаси Россия Федерацияси Денгиз коллегияси ишида муҳим ўрин тутади.
Юқори кенгликлардаги ташқи сиёсий фаолиятнинг устувор йўналишлари 2023 йил 31 мартда қабул қилинган амалдаги Ташқи сиёсат концепциясида мустаҳкамланган.
Арктикада Россия тинчлик ва барқарорликни сақлашга, миллий хавфсизликка таҳдид даражасини пасайтиришга, мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиши учун қулай ташқи шароит яратишга интилмоқда.
Бу йўл-йўриқларни амалда рўёбга чиқариш учун Москва конструктив кайфиятда бўлган ва бундай ҳамкорликка тайёр барча хорижий давлатлар билан ишлашга тайёр.
Лавровнинг фикрича, бундай давлатлар кўп. Узоқ Шимолнинг улкан ресурс ва транспорт-логистика салоҳияти, ўзига хос табиий-иқлим хусусиятлари, узоқ йиллик минтақавий ҳамкорлик анъаналари, кам сонли туб халқларнинг бой маданий мероси ўзаро манфаатли ҳамкорлик учун кенг имкониятлар очади.
Қутб ортида Россия яқин ҳамкорликни йўлга қўйган давлатлар қаторида, аввало, Хитой ва Ҳиндистонни тилга олди.
Пекин билан Арктика мавзуси икки мамлакат ҳукумат раҳбарларининг мунтазам учрашувларида батафсил муҳокама қилинади. Шимолий денгиз йўли бўйича икки томонлама кичик комиссия, вазирликлараро маслаҳатлашувлар ва илмий алмашинув механизмлари фаолият юритмоқда.
Лавровнинг сўзларига кўра, натижалар ўз-ўзидан кўриниб турибди — Россиянинг шимолий денгизлари орқали мунтазам контейнер ташувлари йўлга қўйилди, улар сонини ошириш режалаштирилмоқда. Шунингдек, бошқа йўналишларда, жумладан, қутб тадқиқотлари соҳасида ҳам натижаларга эришилмоқда.
Юқори кенгликлар масалалари бўйича Нью-Деҳли билан ҳам фаол мулоқот олиб борилмоқда. Август ойи охирида бу мавзу Савдо-иқтисодий, илмий-техникавий ва маданий ҳамкорлик бўйича Россия-Ҳиндистон ҳукуматлараро комиссияси йиғилишида кўриб чиқилди.
Ҳиндистон корпорациялари Россия қутб орти ҳудудининг ресурс салоҳиятини ўзлаштиришда иштирок этмоқда. Айрим экспертларнинг фикрича, Арктика яқин 20 йил ичида Россия ва Ҳиндистон ҳамкорлигининг асосий йўналишларидан бирига айланиши мумкин.
Бразилия, Индонезия, Эрон ва бошқа БРИКС мамлакатлари билан Узоқ Шимолда ҳамкорлик қилиш истиқболлари ҳам мавжуд.
Россия Беларусь, МДҲ маконидаги бошқа иттифоқчилар ва ҳамкорлар билан ҳамкорликни ривожлантиришга тайёр.
Шунингдек, Россияга қарши "коллектив Ғарб"нинг дўстона бўлмаган санкциялар кампаниясида иштирок этишига қарамай, Москва билан Арктикадаги айрим лойиҳалар бўйича ҳамкорликда ишлашга қизиқиш билдираётган Жанубий Корея ва Сингапур ҳам тилга олинди.
Юқори кенгликларда ноарктик давлатларнинг Россия билан кооперацияни йўлга қўйишга бўлган қизиқиши Арктика масалаларига бағишланган симпозиум ва конференцияларда хорижий меҳмонларнинг фаол иштирокида ҳам намоён бўлмоқда.
Кўплаб хорижий делегациялар 1 сентябрь куни Владивостокда очиладиган XI Шарқий иқтисодий форумнинг махсус сессияларида Арктика масалаларини муҳокама қилишда иштирок этади.
Келгуси йил март ойида Мурманскда Россия қутб орти минтақасининг навбатдаги асосий халқаро форуми — "Арктика — мулоқот ҳудуди" бўлиб ўтади.
Арктикадаги халқаро ҳамкорликка оид муаммолар
Лавровнинг таъкидлашича, Арктикани тинчлик ва ҳамкорлик ҳудуди сифатида сақлаб қолиш бутун халқаро ҳамжамият манфаатларига мос келади ва Россия ҳам бундан манфаатдор.
Шу билан бирга, унинг фикрича, бу нуқтаи назарга қўшилмайдиганлар ҳам бор.
"Бўлмаса, НАТО давлатлари, умуман, ушбу ҳарбий альянс минтақани ҳарбийлаштиришга, у ерда халқаро кескинлик ўчоқларини яратишга ҳаракат қилаётганини қандай тушунтириш мумкин?" — деб ёзди Россия ТИВ раҳбари.
2026 йил февраль ойида НАТО юқори кенгликларда ҳарбий иштирокини кенгайтиришга қаратилган "Арктика қўриқчиси" операциясини бошлади.
Лавровнинг сўзларига кўра, бевосита Россиянинг шимолий чегаралари яқинида кучайтирилган ҳарбий тайёргарликлар олиб борилмоқда. Минтақадан ташқари мамлакатларни жалб қилган ҳолда тажовузкор йўналишдаги кенг кўламли машғулотлар ўтказилмоқда, НАТО қўмондонлик-штаб тузилмасининг янги элементлари пайдо бўлмоқда.
Унинг таъкидлашича, Узоқ Шимолдаги бундай ҳарбий фаоллик Россия хавфсизлигига тўғридан-тўғри таҳдид солади. Потенциал ҳалокатли оқибатларга олиб келиши мумкин бўлган қуролли қарама-қаршиликни келтириб чиқарувчи ҳодисалар хавфи ҳам ортиб бормоқда.
Ҳарбий соҳада онгли равишда ва мақсадли тарзда ишончсизлик муҳитини яратиш, Лавровнинг ёзишича, Ғарбнинг Арктика минтақасида қўшма лойиҳаларни амалга оширишда иштирок этаётган жаҳон кўпчилиги мамлакатларининг юридик ва жисмоний шахсларига қарши ноқонуний молиявий-иқтисодий санкциялар ёрдамида Россиянинг халқаро ҳамкорлик соҳасидаги қонуний ҳуқуқларига путур етказишга уринишлари билан бир вақтда содир бўлмоқда.
ТИВ раҳбари НАТО ва бошқа ғарб давлатлари ўзларининг асл мақсадларини яширмаётганини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, улар Арктикани Россия ва унинг ҳамфикрлари ривожланишини тўхтатиш учун янги қарама-қаршилик фронтига айлантириш вазифасини эълон қилмоқда.
Ғарбнинг Россияга қарши сиёсатининг кўринишларидан бири Узоқ Шимолда кўп томонлама ҳамкорликнинг бир вақтлар самарали бўлган механизмлари ишини тўсиб қўйиш бўлди.
Уларнинг бир қисми ўз фаолиятини тўхтатди, бошқаларининг фаолияти эса душманлик ҳаракатлари фонида улар билан алоқаларни узишга мажбур бўлган Россия иштирокисиз сезиларли даражада маъносини йўқотди.
Қарийб 30 йил олдин — 1996 йил 19 сентябрда ташкил этилган Арктика кенгаши сақланиб қолган ягона ҳукуматлараро формат бўлиб қолмоқда.
Лавровнинг баҳолашича, Кенгаш ўз юбилейига яхши ҳолатда етиб келмаяпти. 2022 йил март ойидан бери Ғарбга мансуб аъзо давлатларнинг ҳаракатлари туфайли у "музлатилган" ҳолатда қолмоқда ва жиддий инқирозни бошдан кечирмоқда.
Вазирлар учрашувлари ва асосий мувофиқлаштирувчи орган — Катта мансабдор шахслар қўмитаси йиғилишлари ўтказилмаяпти, лойиҳаларни амалга ошириш имкониятлари чекланган. Ташкилот фаолияти асосан экспертлар даражасидаги алоқалар ва ишчи органларнинг масофавий форматдаги учрашувларига бориб тақалмоқда.
Агар бошқа иштирокчилар барчанинг қонуний манфаатларини ўзаро ҳисобга олиш асосида ҳалол ишласа, Россия Арктика кенгашининг тўлақонли фаолиятини тиклашга тайёр.
Бироқ Москва НАТО давлатлари ҳозир ташкилотда амалга оширишга уринаётган бошқа сценарийга ҳам тайёр. Лавровнинг сўзларига кўра, улар Арктика масалаларини Россия иштирокисиз ўзларининг тор доирасида муҳокама қилишга уринмоқда ва шу билан Арктика кенгашини обрўсизлантириш ҳамда маргиналлаштиришга олиб бормоқда.
"Бунинг учун бизда Россиянинг Арктикадаги режаларини ишонч билан амалга ошириш учун ҳудудлар, логистика, технологиялар ва ўзаро манфаатли лойиҳалар бўйича ишончли ҳамкорлар мавжуд", — деди Лавров.
Арктикада халқаро ҳамкорликнинг келажаги
Россия ТИВ раҳбари мамлакат Арктикада етакчи давлат бўлгани, шундай бўлиб қолмоқда ва бундан кейин ҳам шундай бўлишини таъкидлади.
Иқлим ўзгариши ва қутб яқинидаги музликларнинг эриши давом этар экан, экспертларнинг прогнозларига кўра, Арктиканинг транспорт ва ресурс имкониятлари ортиб боради.
Минтақа логистика занжирларидаги узилишлар кўпайиб бораётган бир пайтда, энг аввало, халқаро иқтисодиёт учун тизимли аҳамиятга эга бўлган Дунё океани бўғозларида барқарор савдо алоқаларини таъминлашда муҳим роль ўйнай бошлади.
Россиянинг миллий манфаатлари ва хавфсизлигини таъминлаш учун Арктиканинг стратегик аҳамияти ҳам ортиб боради.
Москва юқори кенгликларни комплекс ўзлаштиришни, Россия Арктика зонасининг инфратузилмасини мамлакат қонунчилиги ва олдида турган ривожланиш мақсадларига мувофиқ қуришни давом эттиради.
Хўжалик фаолиятида ҳам Арктика денгиз кенгликлари Дунё океанининг ажралмас қисми эканидан келиб чиқилади.
Унга БМТнинг 1982 йилдаги Денгиз ҳуқуқи тўғрисидаги конвенцияси қоидалари тўлиқ татбиқ этилади. Конвенция қирғоқбўйи давлатларига қутб орти ҳудудида алоҳида ҳуқуқ ва мажбуриятларни белгилаб беради.
Ушбу ҳуқуқ ва мажбуриятларга содиқлик Арктика "бешлиги" — Россия, Дания, Канада, Норвегия ва АҚШ томонидан 2008 йилда қабул қилинган Илулиссат декларациясида қайд этилган.
Россия ҳозирги босқичда юқори кенгликларда иқтисодий ва бошқа фаолиятни тартибга солишнинг янги халқаро-ҳуқуқий воситаларини ишлаб чиқишга эҳтиёж кўрмаяпти.
Лавров Россиянинг қутб ортидаги ташқи сиёсати кенг қамровли ва прагматик характерини сақлаб қолишини билдирди. Москва Арктиканинг Евроосиёда хавфсизлик ва ҳамкорликнинг умумқитъавий макони ажралмас қисмига айланишини қўллаб-қувватлайди.
Россия ТИВ раҳбарининг фикрича, бугунги рақиблар тарихнинг кўплаб сабоқларини ўрганиши ва Россия билан санкциялар ҳамда таҳдидлар тилида гаплашиш истиқболга эга эмаслигини англаб етиши керак.
У дўстона бўлмаган ва душманлик ҳаракатлари адекват, жумладан, асимметрик жавоб олишини таъкидлади.
"Россия дунёнинг исталган минтақасида конструктив мулоқотни афзал кўради, аммо зарурат туғилганда миллий манфаатларимиз барча мавжуд воситалар билан ҳимоя қилинади", — деб ёзди Лавров.
Унинг эслатишича, Россия президенти Владимир Путин Арктикада жиддий иш олиб борилаётгани ва Москва унда тенг ҳуқуқлилик ҳамда ўзаро манфаатдорлик асосида иштирок этишга тайёр барча ҳамкорлар учун очиқ эканини бир неча бор таъкидлаган.
Лавровнинг сўзларига кўра, НАТО русофоблари доирасидан ташқарида бундай ҳамкорлар мутлақ кўпчиликни ташкил этади.
Табиий ресурсларни ўзлаштириш, Трансарктика транспорт йўлаги ва унинг энг муҳим таркибий қисми бўлган Шимолий денгиз йўлидан фойдаланиш истиқболли йўналишлар қаторига киради.
Саноат, транспорт ва туризм инфратузилмасини яратиш устувор вазифалар сирасига киради.
Узоқ Шимол аҳолисининг фаровонлигини ошириш, шимол табиатини асраб-авайлаш ва илмий тадқиқотлар олиб бориш ҳам устувор вазифалар бўлиб қолади.
Лавровнинг таъкидлашича, Россия бу соҳаларнинг барчасида халқаро ҳамкорликка катта аҳамият беради.
