ТОШКЕНТ, 7 фев — Sputnik. Глобал ўзгаришлар баъзан шунчалик улканки, биз, замондошлар, уларни сезмаймиз. Тўғри, "катта нарсаларни узоқдан кўриш мумкин".
Либерал молиявий элитанинг етакчи овозларидан бири бўлган The Economist нашри АҚШ доллари учун виртуал некролог эълон қилди. Бир неча йил олдин бундай нарсани тасаввур қилиб бўлмас эди. Ўнлаб йиллар давомида доллар янги дунё динининг рамзи, маркази ва моҳияти эди. Дунё бўйлаб АҚШ долларлари тўпланган, тўй ва туғилган кунлар учун совға сифатида берилган, рамкага солинган ва суратга олинган. Доллар оддий пулдан кўпроқ маънони англатадиган нарса эди.
Энди бўлса The Economist муқовасида "Хавфли доллар" деб ёзилган ва долларнинг ўзи қимирлаётган илон сифатида тасвирланган. Нашр нусхасига қараганда, судралиб юрувчи жуда оғир аҳволда. Дарҳақиқат, Америка валютаси ўтган йили ўн фоизга йўқотди ва тўхташ аломатлари йўқ. Аслида, доллар янада ёмон пасайишларни бошдан кечирди.
Дот-комлар қулаганидан сўнг, у 2002 йилдан 2008 йилгача 40 фоизгача пасайиб кетди. Аммо ўша пайтда пасайиш секин кечди, вақт ўтиши билан чўзилиб кетди ва бутун дунё бўйлаб банклар шошилинч равишда энди арзонроқ бўлган АҚШ қимматли қоғозларини сотиб олишди, бу эса кейинчалик АҚШ иқтисодиётини сақлаб қолди.
Ва энг муҳими, илгари миллиардлаб одамлар ўлган президентларнинг портретлари туширилган долларларга чин дилдан ишонишарди. Дунё бўйлаб вазирлар, иқтисодчилар ва журналистлар бу жим худога сиғиниб шам ёқарди.
Бугун бўлса ўтган йили долларга сармоя киритган одамлар, афсусда чунки АҚШ валютаси жуда тез пасаймоқда. Вашингтон маъмурияти яна босма машинани ишга туширган. Улар шу тариқа қарз юкини енгиллаштирмоқда. Энди Президент Трамп Кевин Уоршни Федерал Резерв раҳбарлигига номзод қилиб кўрсатди ва бу қаттиққўл молиячи фоиз ставкасини пасайтиришга рози бўлганини даъво қилмоқда. Бу долларни янада пасайтиради: келаётган бир йилда у 20 ёки 30 фоизни йўқотиши мумкин.
Лекин бу сафар ҳеч ким АҚШ облигацияларини сотиб олиш орқали унинг иқтисодиётини қутқаришга шошилмаяпти. Бунга аксил тенденция кучайиб бормоқда.
Германиядаги сиёсатчилар, иқтисодчилар ва фаоллар мамлакатнинг барча олтин захираларини АҚШдан зудлик билан қайтаришни талаб қилмоқда.
Гренландия учун АҚШдан хафа бўлган кичик Дания АҚШ Ғазначилик облигацияларини сотишини эълон қилди.
Японияда АҚШ облигацияларини сотиш мавзуси мунтазам равишда кўтарилади. У ерда инфляция осмонга кўтарилмоқда ва гуруч асосий озиқ-овқат ҳисобланади, аммо бу ҳам қимматлашди. Япония АҚШ Ғазначилик облигацияларининг энг йирик эгаси бўлиб, триллиондан ортиқ маблағга эга.
Дунё бўйлаб марказий банклар ўз захираларини диверсификация қилмоқдалар, долларларни аста-секин бошқа валюталар ва олтин фойдасига сотишмоқда.
Ўтган йил олтин нархи 73%га кўтарилди. Бу 1979 йилдан буён кузатилган энг йирик сакраш бўлди. Шу кеча кундузда олтин жаҳон биржаларида 4900 доллага баҳоланмоқда. Аммо JPMorgan таҳлилчилари ўн йилликнинг охирига келиб нарх 8000 долларга етишини башорат қилмоқдалар. Бу айнан доллар қадри тушиши туфайли содир бўлмоқда.
Криптовалюта инвесторлари долларнинг заифлашиши криптовалюталарнинг ўсишига олиб келади деган ғалати фикрга эга эдилар. Бу иш бермади ва иш бериши ҳам мумкин эмас эди. Ўтган йилнинг октябрь ойидан бери ушбу валюталарнинг энг муваффақиятлиси (Битсоин) икки бараварга пасайиб кетди. Шунга қарамай, АҚШ маъмурияти рақамли валюталарга катта умид боғлаган.
АҚШ иқтисодиёти учун алоҳида хавф - бу инвесторларнинг ўзгарувчан психологияси, бу ҳар қандай формулалар ёки ҳисоб-китоблардан ҳам кучлироқ куч. АҚШ акцияларининг кузги қулашига назар ташласак, инвесторлар уларга бўлган ишончини йўқотмоқдалар.
"Доллар учун ҳақиқий хавф шундаки, АҚШ акциялари модадан чиқиб кетиши мумкин", деб ҳисоблашади америкалик таҳлилчилар. Заиф доллар акция нархларини пасайтиради, инвесторлар уларни сотадилар, долларларини бошқа валюталарга алмаштирадилар ва доллар янада қадрсизланади. Бу шафқатсиз айланиш.
АҚШ маъмуриятининг хавфли молиявий сиёсати ҳам Россия, ҳам бошқа кўплаб мамлакатлар учун фойдали эканлиги шубҳасиз. Заиф доллар санкциялар босимини юмшатади ва америкалик кузатувчилар учун ноаниқ бўлган доллар бўлмаган тўловлар, бартер ва битимлар улушини оширади.
Аммо энг муҳими, халқимиз онгида доллар аллақачон ўз ўрнини йўқотди. Доллар билан бирга "Apple" каби йирик АҚШ компанияларининг акциялари ҳам обрўйини йўқотади.
Ўтган йил кўрсатгичларига кўра, Россия рубли долларга нисбатан энг кўп "кучайган" валютага айланди. Россия барча санкциялар ва иқтисодий қийинчиликларга рекорд даражада чидамлилигини намойиш этди. Бу Донбасдан бошлаб бутун дунё бўйлаб чўзилган глобал қарама-қаршиликда нозик, аммо ҳал қилувчи ғалабадир.
Ўтган йил кўрсатгичларига кўра, Россия рубли долларга нисбатан энг кўп "кучайган" валютага айланди. Россия барча санкциялар ва иқтисодий қийинчиликларга рекорд даражада чидамлилигини намойиш этди. Бу Донбасдан бошлаб бутун дунё бўйлаб чўзилган глобал қарама-қаршиликда нозик, аммо ҳал қилувчи ғалабадир.