Атом энергетикасида Ўзбекистоннинг ўз йўли бор — эксперт
© Sputnik
Oбуна бўлиш
Эксклюзив
Ўзбекистон учун атом энергетикаси фақатгина электр энергияси ишлаб чиқариш масаласи эмас. Эксперт Бахтиёр Эргашев нима учун Ўзбекистон тинч атом сари ўз йўлидан бораётгани ҳақида сўзлаб берди.
Ўзбекистоннинг тинч атом сари йўли кеча бошлангани йўқ. Мустақил эксперт, “Маъно” тадқиқот ташаббуслари маркази директори Бахтиёр Эргашевнинг таъкидлашича, Шавкат Мирзиёев ўзининг биринчи президентлик муддатининг бошидаёқ атом энергетикасини ривожлантиришни мамлакат энергетика сиёсатининг энг муҳим йўналишларидан бири сифатида белгилаган эди. Лойиҳа устидаги аниқ ишлар 2018 йилда бошланган бўлиб, бугунги кунда мамлакат Жиззах вилоятининг Фориш туманида АЭС қурилишини амалга оширишгаўтди.
Шу билан бирга, экспертнинг сўзларига кўра, Ўзбекистон атом энергетикасини фақатгина битта электр станцияси билан чекланиб қоладиган лойиҳа сифатида кўрмайди. Мамлакатда камида яна битта АЭС қуриш режалари ҳақида аллақачон маълум қилинган бўлиб, соҳани келгусида ривожлантириш кўлами янада кенгроқ бўлиши мумкин.
Атом лойиҳаси амалга оширилаётган бир пайтда оммавий ахборот воситалари ва ижтимоий тармоқларда вақти-вақти билан Россия томони — Ўзбекистоннинг биринчи АЭС қурилиши бош пудратчиси “Росатом”нинг муҳандислик бўлими “Атомстройэкспорт” билан ҳамкорлик формати ўзгариши мумкинлиги ҳақида хабарлар пайдо бўлмоқда. Лекин, Эргашевнинг таъкидлашича, компания ва “Ўзатом” ўртасида мажбурият юкловчи шартнома имзоланган бўлиб, у бўйича молиялаштириш аллақачон очилган.
“Ўзбекистонда бирорта ҳам расмий шахснинг чиқишида – на “Ўзатом”нинг, на Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг ҳузуридаги“Ўзатом”агентлигининг ва на, айниқса, давлат раҳбарининг нутқида атом электр станцияси қурилиши бўйича шартномага ўзгартириш киритиш ҳақида сўз бўлмаган”, — дейди эксперт.
Эргашевнинг сўзларига кўра, бу борада Россия билан ҳамкорлик Ўзбекистоннинг лойиҳага нисбатан ўз ёндашувидан воз кечишини англатмайди. Аксинча, мамлакат ўз талаблари ва шароитларини ҳисобга олиб АЭС конфигурациясини шакллантиришга интилмоқда.
Лекин бу жараёнда энг муҳими — Ўзбекистон атом энергетикасини айнан қандай йўл билан ривожлантираётгани.
“Ўзбекистон бошқа йўлни танлаган, балки бироз қийнроқ йўлдир, лекин у атом электр станциясининг янги конфигурациясини синаб кўрмоқчи”, — дейди Эргашев.
Ўзбекистон ҳисобга олиши зарур бўлган асосий омиллардан бири — бу мамлакатнинг ўзига хос хусусиятлари, хусусан, сув ресурсларидир. Экспертнинг сўзларига кўра, турли мамлакатлардаги шароитлар бир-биридан тубдан фарқ қилади. Агар айрим хорижий АЭСларда сув миқдори масаласи деярли мавжуд бўлмаса, Ўзбекистон учун бу жуда муҳим масала. Шунинг учун ўзбекистонлик мутахассислар “Росатом” мутахассислари билан ҳамкорликда маҳаллий шароитларга мос келадиган технологик ечимларни изладилар. Қуруқ градирнялар ана шундай ечимлардан бири бўлди. Эргашевнинг таъкидлашича, “Ўзатом” мутахассислари россиялик ҳамкорлар билан биргаликда тегишли технологияларни лойиҳа талабларига мослаштириш имкониятларини ишлаб чиққан.
Мутахассиснинг сўзларига кўра, мақбул моделларни излаш ва технологияларни уйғунлаштириш қурилиш, фойдаланиш ва хавфсизлик сифатига қўйиладиган талабларни пасайтирмасдан лойиҳа қийматини тушириш бўйича ишларни амалга ошириш имконини берди.
“Бу — Ўзбекистон йўли. Ҳа, у, эҳтимол, қайсидир жиҳатдан мурракаброқдир”, — дейди Эргашев.
Унинг фикрича, айнан шу ғоя Ўзбекистоннинг ёндашувини тушунтиради: мамлакат шунчаки тайёр ечимни қабул қилибгина қолмай, балки атом лойиҳасини ўзининг иқтисодий, табиий ва технологик шароитларига мослаштиришга ҳаракат қилмоқда. Шу билан бирга, электр станциясининг ўзи анча кўламли вазифанинг фақат бир қисмидир.
Эргашев, Ўзбекистон учун атом энергетикаси технологик ютуққа эришиш, янги босқичга ўтиш, янги малакалар, технологиялар ва мутахассисларнинг пайдо бўлиш имконияти эканлигини таъкидлайди.
“Атом саноати — бу ахир фақатгина АЭС эмас”, — дея эътибор қаратади эксперт.
У йўналишлар қаторида янги имкониятлар очиши, шу жумладан онкологик касалликларни даволашда қўл келиши мумкин бўлган радиацион ва ядровий тиббиётни, шунингдек, фармацевтика ҳамда ядро технологияларини иқтисодиёт ва халқ хўжалигида қўллашни санаб ўтади.
Бошқача қилиб айтганда, Ўзбекистон учун тинч атом сари йўл — бу фақатгина янги электр энергияси йўли эмас. Бу, шунингдек, мутлақо турли соҳаларда ишлай оладиган технологиялар йўли ҳамдир.
“Ўзбекистон нафақат АЭС қураётганимизни, балки бутун бошли атом саноатини ривожлантираётганимизни билдирмоқда”, — деб таъкидлайди Эргашев.
Эксперт бу жараённинг унсурларидан бири сифатида Ўзбекистонда НИЯУ ММФИ (МИФИ)филиалининг очилишини, яъни мутахассислар тайёрлаш учун шароитлар яратилишини айтиб ўтади.
Атом энергетикасини бир, икки ёки ҳатто уч йилда ривожлантириб бўлмайди. Станциянинг ўзини қуришдан ташқари, меъёрий база, экспертиза, экологик ва техник назорат тизимини яратиш ҳамда мутахассислар тайёрлаш керак.
“Ўзбекистонда атом энергетикасини ривожлантиришни энди бошлаяпмиз”, — дейди Эргашев тегишли миллий механизмларни шакллантириш зарурати ҳақида гапираётиб.
Атом саноати учун нафақат реактор, ускуна ва инфратузилмалар керак. Муҳандислар, олимлар, лойиҳачилар, хавфсизлик, экспертиза ва эксплуатация бўйича мутахассислар ҳам керак. Экспертнинг фикрича, бу борада Ўзбекистон алоҳида йўлни босиб ўтишига тўғри келади. Бу ҳақда Шавкат Мирзиёевнинг Жиззах вилоятида интеграциялашган АЭС ва замонавий йўлдош шаҳарча қурилиши бўйича олиб борилаётган ишлар тақдимоти билан танишганда ҳам сўз юритилди. Шу сабабли, экспертнинг фикрича, ҳозирги босқичда мамлакат учун халқаро тажрибадан фойдаланиш ва бир вақтнинг ўзида ўз имкониятларини ошириб бориш муҳимдир.
"Ўзбекистон бу йўлни босиб ўтар экан, у, албатта, халқаро тажрибага, турли хорижий компанияларнинг тажрибасига таянади”, — дейди Эргашев.
Унинг сўзларига кўра, ушбу ҳолатда халқаро тажрибадан фойдаланиш ўз салоҳиятини шакллантириш воситасига айланмоқда. Мамлакат билим ва амалий кўникмаларга эга бўлади, ўз тузилмаларини мустаҳкамлайди ва аста-секин ўз кадрларини тайёрлайди.
Шавкат Мирзиёев таъкидлаган яна бир йўналиш — маҳаллийлаштириш. Эргашевнинг фикрича, атом электр станциясининг қурилиши ўзбек компанияларига илгари ўзлари шуғулланмаган иш ва ишлаб чиқариш турларини ўзлаштириш имконини беради.
“Ўзбекистон учун АЭС қурилиши шунчаки йирик инфратузилмавий энергетика лойиҳаси эмас, балки технологик сакраш имкониятидир”, — дейди у.
Гап, хусусан, станция қурилишида қўлланиладиган хизматлар ва маҳсулотларни маҳаллийлаштириш ҳақида бормоқда.
Экспертнинг таъкидлашича, Ўзбекистон оддийроқ сценарийни танлаши — бутун лойиҳани хорижий пудратчига топшириб, тайёр объект билан чекланиши мумкин эди. Аммо мамлакат, унинг сўзларига кўра, бошиданоқ мураккаброқ моделни танлаган.
“Биз учун бу кескин юксалиш имконияти, янги малакаларга эга бўлиш, янги нарсаларни ўрганиш, қандайдир янги технологияларни олиб кириш, бизнесимизни илгари ҳеч қачон қилмаган нарсаларга ўргатиш имкониятидир”, — дея тушунтиради Эргашев бундай ёндашув мантиғини.
Унинг сўзларига кўра, асосий вазифа АЭС қурилишида Ўзбекистон корхоналари бажариши мумкин бўлган ишлар ва хизматлар ҳажмини ҳамда компаниялар сонини оширишдан иборат. Бу жараёнда орттирилган малакалар эса келажакдаги лойиҳаларда — мамлакат ичида ҳам, унинг ташқарисида ҳам қўл келиши мумкин.
“Ўқиш, ўрганиш, тажриба орттириш, кўникмаларга эга бўлиш, келажакда олдинга интилиш мумкин бўлган кадрларни тайёрлаш. Бу энди малакаларнинг ва технологияларнинг янги даражасидир”, — дейди Эргашев.
Энергетика мамлакатнинг ўсиб бораётган эҳтиёжларини қондириши керак, аммо шу билан бирга атом лойиҳаси саноат, муҳандислик, таълим, тиббиёт, фармацевтика ва янги технологияларни ривожлантириш учун замин яратади. Шунинг учун ҳам Ўзбекистонда тинч атом сари йўлни битта қурилиш лойиҳаси сифатида эмас, балки янги технологик муҳитни шакллантириш жараёни сифатида кўриш мумкин.
“Ўзбекистон учун АЭС қурилиши шунчаки йирик инфратузилмавий энергетика лойиҳаси эмас. Ўзбекистон учун бу технологик юксалиш имкониятидир”, — дея хулоса қилади Бахтиёр Эргашев.
Мустақил экспертнинг махсус Sputnik Ўзбекистон учун берган тўлиқ шарҳини видеомизда томоша қилинг.
