Тошкентда XIX аср охири — XX аср бошларида барпо этилган жамоат, савдо, таълим ва диний бинолар шаҳарнинг тарихий қиёфаси, меъморий тараққиёти ва янги шаҳар муҳити қандай шакллангани ҳақида ҳикоя қилади.
XIX–XX асрлар бўсағасида Тошкент жадал ривожланиш даврини бошдан кечирди. Савдо-сотиқ, таълим ва шаҳар инфратузилмасининг кенгайиши билан бир қаторда пойтахтда янги жамоат ва маъмурий бинолар ҳам қад ростлади. Уларнинг меъморчилигида Европа йўналишлари, маҳаллий қурилиш анъаналари ва ўз даврининг илғор муҳандислик ечимлари уйғунлашди.Шу даврнинг диққатга сазовор иншоотларидан бири — 1898 йилда меъморлар Вильгельм Гейнцельман ва А. П. Максимов лойиҳаси асосида қурилган Тошкент реал билим юрти биносидир. Эклектика услубидаги иншоот рус ғишт меъморчилиги анъаналари ва готика элементлари уйғунлигида барпо этилган ҳамда Тошкентда контрфорслардан фойдаланилган илк бинолардан бири ҳисобланади.Яна бир диққатга сазовор иншоот — 1915 йилда ҳозирги Зарафшон кўчасида қурилган Яушевлар пассажи. Йирик савдо мажмуаси электр ёритиши, телефон алоқаси, буғли иситиш тизими ва юк кўтариш механизмлари билан жиҳозланган эди. Бугун тарихий мажмуа ёнида “Пойтахт” мажмуаси жойлашган.Сақланиб қолган меъморий ёдгорликлар орасида 1913 йилда меъмор И. А. Маркевич лойиҳаси асосида қурилган Яушев савдогарларининг уйи, собиқ “Националь” меҳмонхонаси (1912 йил), собиқ Реал билим юрти биноси (1898 йил), Давлат палатаси биноси (1887 йил), Немис евангелик-лютеран черкови (1896 йил), Исо Муқаддас Қалби собори (1912 йил), шунингдек, ҳозирги Республика болалар кутубхонаси — собиқ Жамоат йиғини ва Вадьяевлар ака-укаларининг уйи (1893 йил) бор.Ушбу бинолар шаҳар ҳаётининг турли соҳалари — таълим, савдо, дин ва шаҳар инфратузилмаси ривожи билан боғлиқ. Улар биргаликда Тошкентнинг тарихий меъморий қатламини шакллантириб, бир асрдан кўпроқ вақт аввалги шаҳар қиёфасини тасаввур қилиш имконини беради.
XIX аср охири — XX аср бошларида қурилган бинолар Тошкентнинг меъморий мероси ва янги шаҳар муҳити шаклланганидан дарак беради.
XIX–XX асрлар бўсағасида Тошкент жадал ривожланиш даврини бошдан кечирди. Савдо-сотиқ, таълим ва шаҳар инфратузилмасининг кенгайиши билан бир қаторда пойтахтда янги жамоат ва маъмурий бинолар ҳам қад ростлади. Уларнинг меъморчилигида Европа йўналишлари, маҳаллий қурилиш анъаналари ва ўз даврининг илғор муҳандислик ечимлари уйғунлашди.
Шу даврнинг диққатга сазовор иншоотларидан бири — 1898 йилда меъморлар Вильгельм Гейнцельман ва А. П. Максимов лойиҳаси асосида қурилган Тошкент реал билим юрти биносидир. Эклектика услубидаги иншоот рус ғишт меъморчилиги анъаналари ва готика элементлари уйғунлигида барпо этилган ҳамда Тошкентда контрфорслардан фойдаланилган илк бинолардан бири ҳисобланади.
Яна бир диққатга сазовор иншоот — 1915 йилда ҳозирги Зарафшон кўчасида қурилган Яушевлар пассажи. Йирик савдо мажмуаси электр ёритиши, телефон алоқаси, буғли иситиш тизими ва юк кўтариш механизмлари билан жиҳозланган эди. Бугун тарихий мажмуа ёнида “Пойтахт” мажмуаси жойлашган.
“Бу давр меъморчилиги, аввало, ўзининг хилма-хиллиги билан қизиқ. Тошкентда савдо, жамоат, таълим ва диний меъморчилик бир вақтнинг ўзида ривожланган ва ҳар бир йўналиш шаҳар қиёфасида ўз изини қолдирган”, — деди Sputnik Ўзбекистон мухбирига Ўзбекистон Бадиий академияси академиги, Тошкент архитектура-қурилиш университети профессори Марина Бородина.
Сақланиб қолган меъморий ёдгорликлар орасида 1913 йилда меъмор И. А. Маркевич лойиҳаси асосида қурилган Яушев савдогарларининг уйи, собиқ “Националь” меҳмонхонаси (1912 йил), собиқ Реал билим юрти биноси (1898 йил), Давлат палатаси биноси (1887 йил), Немис евангелик-лютеран черкови (1896 йил), Исо Муқаддас Қалби собори (1912 йил), шунингдек, ҳозирги Республика болалар кутубхонаси — собиқ Жамоат йиғини ва Вадьяевлар ака-укаларининг уйи (1893 йил) бор.
Ушбу бинолар шаҳар ҳаётининг турли соҳалари — таълим, савдо, дин ва шаҳар инфратузилмаси ривожи билан боғлиқ. Улар биргаликда Тошкентнинг тарихий меъморий қатламини шакллантириб, бир асрдан кўпроқ вақт аввалги шаҳар қиёфасини тасаввур қилиш имконини беради.
“Сақланиб қолган бинолар фақат чиройли меъморий иншоотлар эмас. Улар тарихий ўзгаришлар кўламини ҳис қилиш ва Тошкентнинг аста-секин замонавий шаҳар қиёфасига эга бўлганини англаш имконини беради”, — дея қўшимча қилди Марина Бородина.
Бино 1898 йилда меъморлар Вильгельм Гейнцельман ва А. П. Максимов лойиҳаси асосида қурилган. Қаср эклектика услубида, рус ғишт меъморчилиги ва готика элементлари уйғунлигида барпо этилган.
Бу Тошкентда контрфорслардан фойдаланилган илк иншоот ҳисобланади. Бинода физика ва кимё бўйича махсус хоналар, шунингдек, Николай Чудотворец черкови ҳам бўлган.
Сарой Тошкентда 1891 йилда меъморлар В. С. Гейнцельман ва А. Л. Бенуа лойиҳаси асосида князь Николай Константинович учун қурилган.
Совет даврида бино турли муассасалар учун фойдаланилган, кейинчалик Ўзбекистон Ташқи ишлар вазирлигининг қабуллар уйига айланган. Бугунги кунда сарой Тошкентнинг тарихий меъморчилигидаги диққатга сазовор ёдгорликлардан бири ҳисобланади.
Туркистон давлат палатасининг икки қаватли биноси Тошкентда 1887 йилда меъмор Вильгельм Гейнцельман лойиҳаси асосида қурилган. 1970–1980-йилларда бу ерда Ўзбекистон халқлари тарихи музейи жойлашган.
Скверда жойлашган бино 1895 йилда меъмор В. С. Гейнцельман лойиҳаси асосида Император Давлат банкининг Тошкент бўлими учун қурилган.
Совет даврида бу ерда "Промбанк"нинг Ўрта Осиё бўлими жойлашган. Бугунги кунда бинода "Ўзсаноатқурилишбанк" филиали фаолият юритади. Реконструкциядан сўнг унинг тарихий қиёфаси тикланган. Пулларни ташиш учун мўлжалланган қадимий лифт сақланиб қолган, иккинчи қаватда эса кичик музей фаолият юритади.
Черков Тошкентда 1896 йилда неоготика услубида қурилган. Илк бор 1896 йил 3 октябрда муқаддас қилинган, мунтазам ибодат маросимлари эса 1899 йилда қайта муқаддас қилинганидан сўнг бошланган.
Совет даврида бино омбор сифатида фойдаланилган, кейинчалик бу ерда орган ўрнатилган консерватория опера студияси жойлашган. 1990-йилларда ибодатхона яна диндорларга қайтарилган.
Бино 1906 йилда меъмор Георгий Сваричевский лойиҳаси асосида фармацевт Иероним Краузе учун қурилган. Қаср модерн услубида барпо этилган. Кейинчалик бу ерда "Филипп Каплан ва ўғиллари" савдо уйи жойлашган.
Бугунги кунда тарихий бинода "Ипотека-банк"нинг филиали жойлашган.
Тошкентдаги Вестминстер халқаро университети биноси (ТВХУ) (1912 йил).
Тошкентдаги Вестминстер халқаро университети биноси 1912 йилда меъмор Георгий Сваричевский лойиҳаси асосида қурилган. Бино дастлаб хотин-қизлар гимназияси учун барпо этилган.
Бино 1893 йилда Вадьяевлар ака-укалари томонидан меъмор И. А. Маркевич лойиҳаси асосида қурилган. Дастлаб мажмуа икки иншоотдан иборат бўлган. Улардан бирида Жамоат йиғини, Озодлик уйи, Оперетта театри, кейинчалик эса машҳур "ВЛКСМга 30 йил" кинотеатри жойлашган.
Иккинчи бинода 1964 йилдан буён Болалар кутубхонаси фаолият юритади. Ўтказилган реконструкциядан сўнг бу ерда очиқ жамоат маконлари, коворкинг, лаборатория ва студия ташкил этилди. Шу билан бирга, бинoning тарихий қиёфаси сақлаб қолинди.
Қизлар ва ўғил болалар гимназиялари (1878–1883 йиллар).
Меъморий ансамбль Тошкентда 1878–1883 йилларда ҳарбий муҳандис ва меъмор С. К. Глинка-Янчевский лойиҳаси асосида қурилган. Эркаклар ва аёллар гимназиялари бинолари Сайилгоҳ кўчасининг икки томонида жойлашган.
Дастлаб бинолар алоҳида икки қаватли иншоотлардан иборат бўлган. 1906 йилда меъмор Г. М. Сваричевский лойиҳаси асосида улар орасига қўшимча қисмлар қурилиб, ягона мажмуага бирлаштирилган, 1930-йилларда эса уч қаватгача устқурма қилинган.
"Националь" меҳмонхонаси биноси 1912 йилда меъмор И. А. Маркевич лойиҳаси асосида қурилган. Фуқаролар уруши йилларида бу ерда Туркистон фронти штаби жойлашган.
Кейинчалик меҳмонхона "Тошкент", сўнгра "Шарқ" деб қайта номланган. Бугунги кунда тарихий бинода фахрийларни қўллаб-қувватлаш бўйича Республика "Нуроний" жамғармаси жойлашган.
Тошкентдаги Ислом Каримов кўчаси, 11-уйда жойлашган Яушев савдогарларининг уйи ҳам инқилобгача бўлган давр билан боғлиқ. Бино 1913 йилда меъмор Иван Маркевич лойиҳаси асосида қурилган. Бугунги кунда у Ўзбекистоннинг Маданий мерос объектларининг Миллий рўйхатига киритилган меъморий ёдгорлик ҳисобланади.
Уни Мустафо Камол Отатурк кўчаси, 21-уйда жойлашган Яушевлар пассажи билан адаштирмаслик лозим.
Бир қаватли, пишиқ ғиштдан қурилган ҳашаматли уй XIX асрда меъмор Г. Сваричевский томонидан қурилган. Бино дорий ордеридаги пилястрлар, витражли айвон ва пешайвон билан безатилган.
Инқилобдан сўнг бу ерда "Қизил Хоч" ташкилотининг Дания вакиллиги, кейинчалик Ўзбек ССР Ташқи ишлар вазирлиги жойлашган. 1990-йилларда бинода Ўзбекистоннинг хорижий давлатлар билан маданий алоқалар жамияти фаолият юритган. Бугунги кунда сарой Ахунбобоев ва Сулаймонова кўчалари чорраҳасида сақланиб қолган.
Собор қурилиши Тошкентда 1912 йилда поляк меъмори Людвиг Панчакевич лойиҳаси асосида бошланган. Қурилиш ишларида асирга олинган австриялик ва венгрияликлар — муҳандислар, тош терувчилар ва ҳайкалтарошлар иштирок этган.
Совет даврида тугалланмаган бино ётоқхона ва шифохона сифатида фойдаланилган. 1992 йилда у католик жамоасига топширилиб, шундан сўнг реконструкция ишлари бошланган. 2000 йил октябрда ибодатхона муқаддас қилинган. Ички хоналари мармар ва гранит билан безатилган.
![Собиқ Давлат банки биноси (1895 йил).Скверда жойлашган бино 1895 йилда меъмор В. С. Гейнцельман лойиҳаси асосида Император Давлат банкининг Тошкент бўлими учун қурилган.Совет даврида бу ерда "Промбанк"нинг Ўрта Осиё бўлими жойлашган. Бугунги кунда бинода "Ўзсаноатқурилишбанк" филиали фаолият юритади. Реконструкциядан сўнг унинг тарихий қиёфаси тикланган. Пулларни ташиш учун мўлжалланган қадимий лифт сақланиб қолган, иккинчи қаватда эса кичик музей фаолият юритади. - Sputnik Ўзбекистон](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/0b/60357007_0:0:1535:1024_600x0_80_0_1_0cf66d52618aaf6de0a96ab2e02e32f1.png "Собиқ Давлат банки биноси (1895 йил).Скверда жойлашган бино 1895 йилда меъмор В. С. Гейнцельман лойиҳаси асосида Император Давлат банкининг Тошкент бўлими учун қурилган.Совет даврида бу ерда "Промбанк"нинг Ўрта Осиё бўлими жойлашган. Бугунги кунда бинода "Ўзсаноатқурилишбанк" филиали фаолият юритади. Реконструкциядан сўнг унинг тарихий қиёфаси тикланган. Пулларни ташиш учун мўлжалланган қадимий лифт сақланиб қолган, иккинчи қаватда эса кичик музей фаолият юритади.")
![Каплан дорихонаси биноси (1906 йил).Бино 1906 йилда меъмор Георгий Сваричевский лойиҳаси асосида фармацевт Иероним Краузе учун қурилган. Қаср модерн услубида барпо этилган. Кейинчалик бу ерда "Филипп Каплан ва ўғиллари" савдо уйи жойлашган.Бугунги кунда тарихий бинода "Ипотека-банк"нинг филиали жойлашган. - Sputnik Ўзбекистон](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/0b/60356941_0:0:3071:2048_600x0_80_0_1_10102f2660a10aa6edb669673bbf68e4.jpg "Каплан дорихонаси биноси (1906 йил).Бино 1906 йилда меъмор Георгий Сваричевский лойиҳаси асосида фармацевт Иероним Краузе учун қурилган. Қаср модерн услубида барпо этилган. Кейинчалик бу ерда "Филипп Каплан ва ўғиллари" савдо уйи жойлашган.Бугунги кунда тарихий бинода "Ипотека-банк"нинг филиали жойлашган.")
![Болалар кутубхонаси, собиқ Советлар уйи, собиқ Вадьяевлар уйи (1893 йил).Бино 1893 йилда Вадьяевлар ака-укалари томонидан меъмор И. А. Маркевич лойиҳаси асосида қурилган. Дастлаб мажмуа икки иншоотдан иборат бўлган. Улардан бирида Жамоат йиғини, Озодлик уйи, Оперетта театри, кейинчалик эса машҳур "ВЛКСМга 30 йил" кинотеатри жойлашган.Иккинчи бинода 1964 йилдан буён Болалар кутубхонаси фаолият юритади. Ўтказилган реконструкциядан сўнг бу ерда очиқ жамоат маконлари, коворкинг, лаборатория ва студия ташкил этилди. Шу билан бирга, бинoning тарихий қиёфаси сақлаб қолинди. - Sputnik Ўзбекистон](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/0b/60359484_0:0:1535:1024_600x0_80_0_1_b5250139a55406b4cd574d790217967a.png "Болалар кутубхонаси, собиқ Советлар уйи, собиқ Вадьяевлар уйи (1893 йил).Бино 1893 йилда Вадьяевлар ака-укалари томонидан меъмор И. А. Маркевич лойиҳаси асосида қурилган. Дастлаб мажмуа икки иншоотдан иборат бўлган. Улардан бирида Жамоат йиғини, Озодлик уйи, Оперетта театри, кейинчалик эса машҳур "ВЛКСМга 30 йил" кинотеатри жойлашган.Иккинчи бинода 1964 йилдан буён Болалар кутубхонаси фаолият юритади. Ўтказилган реконструкциядан сўнг бу ерда очиқ жамоат маконлари, коворкинг, лаборатория ва студия ташкил этилди. Шу билан бирга, бинoning тарихий қиёфаси сақлаб қолинди.")
!["Нуроний" жамғармаси, собиқ "Националь" меҳмонхонаси (1912 йил)."Националь" меҳмонхонаси биноси 1912 йилда меъмор И. А. Маркевич лойиҳаси асосида қурилган. Фуқаролар уруши йилларида бу ерда Туркистон фронти штаби жойлашган.Кейинчалик меҳмонхона "Тошкент", сўнгра "Шарқ" деб қайта номланган. Бугунги кунда тарихий бинода фахрийларни қўллаб-қувватлаш бўйича Республика "Нуроний" жамғармаси жойлашган. - Sputnik Ўзбекистон](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/0b/60356703_0:0:1846:1230_600x0_80_0_1_ad80249b73b343a62ba8c1f890d8f578.jpg ""Нуроний" жамғармаси, собиқ "Националь" меҳмонхонаси (1912 йил)."Националь" меҳмонхонаси биноси 1912 йилда меъмор И. А. Маркевич лойиҳаси асосида қурилган. Фуқаролар уруши йилларида бу ерда Туркистон фронти штаби жойлашган.Кейинчалик меҳмонхона "Тошкент", сўнгра "Шарқ" деб қайта номланган. Бугунги кунда тарихий бинода фахрийларни қўллаб-қувватлаш бўйича Республика "Нуроний" жамғармаси жойлашган.")
![Меъмор Г. Сваричевскийнинг уйи.Бир қаватли, пишиқ ғиштдан қурилган ҳашаматли уй XIX асрда меъмор Г. Сваричевский томонидан қурилган. Бино дорий ордеридаги пилястрлар, витражли айвон ва пешайвон билан безатилган.Инқилобдан сўнг бу ерда "Қизил Хоч" ташкилотининг Дания вакиллиги, кейинчалик Ўзбек ССР Ташқи ишлар вазирлиги жойлашган. 1990-йилларда бинода Ўзбекистоннинг хорижий давлатлар билан маданий алоқалар жамияти фаолият юритган. Бугунги кунда сарой Ахунбобоев ва Сулаймонова кўчалари чорраҳасида сақланиб қолган. - Sputnik Ўзбекистон](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/0b/60360506_0:0:1535:1024_600x0_80_0_1_318ea45fad0e497aa9ea43a9e2579de5.png "Меъмор Г. Сваричевскийнинг уйи.Бир қаватли, пишиқ ғиштдан қурилган ҳашаматли уй XIX асрда меъмор Г. Сваричевский томонидан қурилган. Бино дорий ордеридаги пилястрлар, витражли айвон ва пешайвон билан безатилган.Инқилобдан сўнг бу ерда "Қизил Хоч" ташкилотининг Дания вакиллиги, кейинчалик Ўзбек ССР Ташқи ишлар вазирлиги жойлашган. 1990-йилларда бинода Ўзбекистоннинг хорижий давлатлар билан маданий алоқалар жамияти фаолият юритган. Бугунги кунда сарой Ахунбобоев ва Сулаймонова кўчалари чорраҳасида сақланиб қолган.")
