Олов ва кабутар почтасидан смартфонгача: бир музейдаги алоқа тарихи
Олов ва кабутар почтасидан смартфонгача: бир музейдаги алоқа тарихи
Sputnik Ўзбекистон
Олов ва кабутар почтаси, чопарлар, телеграф, илк телефонлар, космик алоқа ва смартфонлар — Тошкентдаги Алоқа тарихи музейи инсоният мулоқот воситаларининг асрлар давомида қандай ўзгарганини кўрсатади.
Алоқа тарихи инсоннинг ахборот алмашиш ва ўз фикрини узоқ масофага етказиш эҳтиёжи билан чамбарчас боғлиқ. Тошкентдаги Алоқа тарихи музейи экспозицияси ушбу тараққиёт йўлини илк сигналлардан тортиб бугунги рақамли технологияларгача кузатиш имконини беради.Экскурсия алоқа соҳаси тараққиётининг ўзига хос “шажара дарахти”дан бошланади. Унда замонавий коммуникация воситалари пайдо бўлишидан анча аввал инсонлар ахборот узатиш учун фойдаланган турли усуллар намойиш этилган.Ахборот узатишнинг энг қадимий усулларидан бири олов ва тутун сигналлари бўлган. Хабарлар баланд тепаликлардан узатилган: кундузи тутундан, кечаси эса оловдан фойдаланилган. Бир тепаликдаги сигнални иккинчисида кўриб, навбатдаги манзилга етказишган. Шу тариқа хабар отлиқ чопарга нисбатан анча тез тарқалган.Кабутар почтаси ҳам алоқа тарихида алоҳида ўрин тутади. Музей бош муҳофизининг таъкидлашича, кабутарларнинг ўзи боқилган ва дон берилган жойига қайтиш инстинктидан хабар етказишда фойдаланилган. Қушлар карвонлар билан бирга олиб кетилиб, кейин хабар билан ўз уйига қайтарилган.Экспозицияда Буюк ипак йўлидаги почта хизматига бағишланган материаллар ҳам бор. XVII асрга оид харитада хабарларни отлиқ чопарлар орқали етказиш тизими акс этган. Йўлнинг ҳар 15–20 километрида карвонсарой ва работлар жойлашган бўлиб, чопарлар бу ерда дам олган, отларини алмаштирган ва зарур ҳолларда ҳимоя учун ҳарбийлар ёллаши мумкин бўлган.Музейда почта хизматининг кейинги тараққиёт босқичлари ҳам кенг намойиш этилган. Почтальон сумкалари, тарозилар, штемпелловчи қурилмалар, касса аппаратлари, ҳисоблаш машиналари, фонарлар ва бошқа жиҳозлар ўша давр почта тизими ҳақида тасаввур беради.Экспозицияда хорижий давлатларнинг почта маркалари ҳам намойиш этилган. Марка нафақат почта тўловининг белгиси, балки давлатнинг ўзига хос кичик “ташриф қоғози” ҳам ҳисобланади. Уларда мамлакатнинг табиати, ҳайвонот дунёси, тарихий шахслари ва меъморий обидалари акс эттирилган. Музейда Ўзбекистон мустақилликка эришганидан кейин чиқарилган давлат почта маркалари ҳам сақланади.Алоқанинг кейинги муҳим босқичи — телеграфнинг пайдо бўлиши. Илк телеграф аппаратлари Морзе алифбоси — нуқта ва тирелар ёрдамида ахборот узатган. Кейинчалик аппаратлар такомиллашиб, 1970 йилларга келиб телетайплар кенг қўлланилган. Улар ахборотни матн кўринишида узатиш имконини берган.Телефонлар тарихи ҳам экспозициянинг қизиқарли қисмларидан биридир. Илк телефонларда бизга таниш рақам териш механизми бўлмаган. Абонентларни оператор қўлда улаган. Телефон станцияларида ишлаш учун ходимлардан яхши хотира, диққат-эътибор ва тезкорлик талаб қилинган.Музейда турли телефон аппаратлари, ҳарбий телефонлар, коммутаторлар, директорлик пультлари, шунингдек, лабораториялар, шахталар ва сув ости кемаларида фойдаланилган махсус ҳимояланган телефон аппаратларини кўриш мумкин.Кабель алоқасига бағишланган экспозицияда мис кабеллар ва замонавий оптик толали кабеллар намуналари ўрин олган. Замонавий технологиялар орқали ахборот узатиш имкониятлари илк мис кабеллар билан таққослаганда ниҳоятда кенгайган.Ўзбекистонда алоқа соҳасининг ривожланиши космик технологиялар билан ҳам боғлиқ. Музейда 1980 йилда Тошкент вилояти Оҳангарон тумани Эвалак қишлоғида барпо этилган “Азимут-Т” станциясининг макети мавжуд. Ўз даврида у иккита телеканал, тўртта радиоканал ва 180 та телефон станциясини боғлаш имконини берган.Экспозицияда “Луна-24” космик станциясининг макети ҳам алоҳида қизиқиш уйғотади. 1976 йилда Ойга учирилган ушбу станция Ой тупроғидан намуна олиб, Ерга қайтарган. Станциянинг тупроқ намунасини олишга мўлжалланган элементларидан бири Тошкент машинасозлик конструкторлик бюросида ишлаб чиқилган.Экспозиция радио, телевидение, компьютер, интернет ва мобиль алоқанинг ривожланиш тарихини ҳам қамраб олади. Радио нуқталари, патефонлар, радио қурилмалари, илк компьютерлар, мобиль ва стационар телефонлар ана шу тараққиёт босқичларини намойиш этади.Мобиль алоқа тарихида 1973 йилда Мартин Купер томонидан қўлда ушланадиган мобиль телефон орқали илк қўнғироқ амалга оширилгани алоҳида воқеа бўлган. "Motorola DynaTAC" аппарати бир килограммдан ортиқ оғирликка эга бўлиб, асосан қўнғироқ қилиш вазифасини бажарган. Бугунги смартфонлар эса алоқа, интернет, фото ва видео, навигация ҳамда кўплаб рақамли хизматларни бир қурилмада бирлаштирган.Бу даврга оид телефон аппаратлари ва мамлакатда фаолият юритган мобиль операторлар ҳақидаги маълумотлар ҳам экспозициядан ўрин олган.Экскурсиянинг сўнгги қисми замонавий технологияларга бағишланган бўлиб, унда алоқа соҳасининг тарихи бугунги кун — интернет, рақамли хизматлар, электрон тўловлар ва ахборот технологиялари билан уйғунлашади.Бугун музей, айниқса, соҳавий олий таълим муассасалари талабалари учун қизиқарли. Экспозиция ёш авлодга технологиялар қандай тез ўзгарганини — олов ва кабутар орқали хабар узатишдан тортиб рақамли тармоқлар орқали бир зумда ахборот алмашишгача бўлган йўлни кўрсатиб беради.Алоқа тарихи музейи шу маънода оддий эски аппаратлар тўплами эмас. У инсон тафаккури ва ихтирочилик салоҳиятининг ўзига хос солномаси бўлиб, ҳар бир экспонат одамларни масофаларни яқинлаштириш, ахборот узатишни тезлаштириш ва мулоқотнинг янги усулларини излашга бўлган интилиши ҳақида ҳикоя қилади.
Сигнал оловлари ва кабутар почтасидан мобиль телефон ва рақамли технологияларгача — алоқа қандай ривожланган? Бу ҳақда Алоқа тарихи музейи бош муҳофизи Нафиса Саидова ҳикоя қилади.
Алоқа тарихи инсоннинг ахборот алмашиш ва ўз фикрини узоқ масофага етказиш эҳтиёжи билан чамбарчас боғлиқ. Тошкентдаги Алоқа тарихи музейи экспозицияси ушбу тараққиёт йўлини илк сигналлардан тортиб бугунги рақамли технологияларгача кузатиш имконини беради.
Экскурсия алоқа соҳаси тараққиётининг ўзига хос “шажара дарахти”дан бошланади. Унда замонавий коммуникация воситалари пайдо бўлишидан анча аввал инсонлар ахборот узатиш учун фойдаланган турли усуллар намойиш этилган.
“Инсоният пайдо бўлганиданоқ ахборот алмашишга эҳтиёж сезган ва бунинг учун турли усуллардан фойдаланган”, — дейди Алоқа тарихи музейи бош муҳофизи Нафиса Саидова.
Ахборот узатишнинг энг қадимий усулларидан бири олов ва тутун сигналлари бўлган. Хабарлар баланд тепаликлардан узатилган: кундузи тутундан, кечаси эса оловдан фойдаланилган. Бир тепаликдаги сигнални иккинчисида кўриб, навбатдаги манзилга етказишган. Шу тариқа хабар отлиқ чопарга нисбатан анча тез тарқалган.
Кабутар почтаси ҳам алоқа тарихида алоҳида ўрин тутади. Музей бош муҳофизининг таъкидлашича, кабутарларнинг ўзи боқилган ва дон берилган жойига қайтиш инстинктидан хабар етказишда фойдаланилган. Қушлар карвонлар билан бирга олиб кетилиб, кейин хабар билан ўз уйига қайтарилган.
Экспозицияда Буюк ипак йўлидаги почта хизматига бағишланган материаллар ҳам бор. XVII асрга оид харитада хабарларни отлиқ чопарлар орқали етказиш тизими акс этган. Йўлнинг ҳар 15–20 километрида карвонсарой ва работлар жойлашган бўлиб, чопарлар бу ерда дам олган, отларини алмаштирган ва зарур ҳолларда ҳимоя учун ҳарбийлар ёллаши мумкин бўлган.
“Почта хизмати қадимда ҳам пуллик хизмат бўлган, бугун ҳам пуллик хизмат ҳисобланади”, — дейди Нафиса Саидова.
Музейда почта хизматининг кейинги тараққиёт босқичлари ҳам кенг намойиш этилган. Почтальон сумкалари, тарозилар, штемпелловчи қурилмалар, касса аппаратлари, ҳисоблаш машиналари, фонарлар ва бошқа жиҳозлар ўша давр почта тизими ҳақида тасаввур беради.
Экспозицияда хорижий давлатларнинг почта маркалари ҳам намойиш этилган. Марка нафақат почта тўловининг белгиси, балки давлатнинг ўзига хос кичик “ташриф қоғози” ҳам ҳисобланади. Уларда мамлакатнинг табиати, ҳайвонот дунёси, тарихий шахслари ва меъморий обидалари акс эттирилган. Музейда Ўзбекистон мустақилликка эришганидан кейин чиқарилган давлат почта маркалари ҳам сақланади.
Алоқанинг кейинги муҳим босқичи — телеграфнинг пайдо бўлиши. Илк телеграф аппаратлари Морзе алифбоси — нуқта ва тирелар ёрдамида ахборот узатган. Кейинчалик аппаратлар такомиллашиб, 1970 йилларга келиб телетайплар кенг қўлланилган. Улар ахборотни матн кўринишида узатиш имконини берган.
“Битта цехда шундай шовқин ичида 50 тадан 200 тагача оператор ишлаган. 24 соат давомида ахборот жўнатилган ва қабул қилинган”, — дея ҳикоя қилади музей бош муҳофизи.
Телефонлар тарихи ҳам экспозициянинг қизиқарли қисмларидан биридир. Илк телефонларда бизга таниш рақам териш механизми бўлмаган. Абонентларни оператор қўлда улаган. Телефон станцияларида ишлаш учун ходимлардан яхши хотира, диққат-эътибор ва тезкорлик талаб қилинган.
“Телефон сўзни шунчаки узатиш эмас, балки узоқдаги инсонни эшитиш ва у билан гаплашиш имкониятини берди”, — дея таъкидлайди Нафиса Саидова.
Музейда турли телефон аппаратлари, ҳарбий телефонлар, коммутаторлар, директорлик пультлари, шунингдек, лабораториялар, шахталар ва сув ости кемаларида фойдаланилган махсус ҳимояланган телефон аппаратларини кўриш мумкин.
Кабель алоқасига бағишланган экспозицияда мис кабеллар ва замонавий оптик толали кабеллар намуналари ўрин олган. Замонавий технологиялар орқали ахборот узатиш имкониятлари илк мис кабеллар билан таққослаганда ниҳоятда кенгайган.
Ўзбекистонда алоқа соҳасининг ривожланиши космик технологиялар билан ҳам боғлиқ. Музейда 1980 йилда Тошкент вилояти Оҳангарон тумани Эвалак қишлоғида барпо этилган “Азимут-Т” станциясининг макети мавжуд. Ўз даврида у иккита телеканал, тўртта радиоканал ва 180 та телефон станциясини боғлаш имконини берган.
Экспозицияда “Луна-24” космик станциясининг макети ҳам алоҳида қизиқиш уйғотади. 1976 йилда Ойга учирилган ушбу станция Ой тупроғидан намуна олиб, Ерга қайтарган. Станциянинг тупроқ намунасини олишга мўлжалланган элементларидан бири Тошкент машинасозлик конструкторлик бюросида ишлаб чиқилган.
“Ушбу экспонат музейимизда Ўзбекистоннинг ҳам бу лойиҳада ҳиссаси борлигини кўрсатиш учун сақланади”, — дейди музей бош муҳофизи.
Экспозиция радио, телевидение, компьютер, интернет ва мобиль алоқанинг ривожланиш тарихини ҳам қамраб олади. Радио нуқталари, патефонлар, радио қурилмалари, илк компьютерлар, мобиль ва стационар телефонлар ана шу тараққиёт босқичларини намойиш этади.
Мобиль алоқа тарихида 1973 йилда Мартин Купер томонидан қўлда ушланадиган мобиль телефон орқали илк қўнғироқ амалга оширилгани алоҳида воқеа бўлган. "Motorola DynaTAC" аппарати бир килограммдан ортиқ оғирликка эга бўлиб, асосан қўнғироқ қилиш вазифасини бажарган. Бугунги смартфонлар эса алоқа, интернет, фото ва видео, навигация ҳамда кўплаб рақамли хизматларни бир қурилмада бирлаштирган.
Экспозициянинг алоҳида қисми Ўзбекистонда мобиль алоқанинг шаклланиш тарихига бағишланган. Музей маълумотларига кўра, мамлакатда биринчи мобиль алоқа қўнғироғи 1992 йил 26 августда амалга оширилган.
Бу даврга оид телефон аппаратлари ва мамлакатда фаолият юритган мобиль операторлар ҳақидаги маълумотлар ҳам экспозициядан ўрин олган.
Экскурсиянинг сўнгги қисми замонавий технологияларга бағишланган бўлиб, унда алоқа соҳасининг тарихи бугунги кун — интернет, рақамли хизматлар, электрон тўловлар ва ахборот технологиялари билан уйғунлашади.
Бугун музей, айниқса, соҳавий олий таълим муассасалари талабалари учун қизиқарли. Экспозиция ёш авлодга технологиялар қандай тез ўзгарганини — олов ва кабутар орқали хабар узатишдан тортиб рақамли тармоқлар орқали бир зумда ахборот алмашишгача бўлган йўлни кўрсатиб беради.
“Қўлида энг сўнгги смартфонни ушлаб юрган ёшларга баъзан илгариги алоқа воситалари қандай кўринишда бўлганини тасаввур қилиш қийин”, — дейди Нафиса Саидова.
Алоқа тарихи музейи шу маънода оддий эски аппаратлар тўплами эмас. У инсон тафаккури ва ихтирочилик салоҳиятининг ўзига хос солномаси бўлиб, ҳар бир экспонат одамларни масофаларни яқинлаштириш, ахборот узатишни тезлаштириш ва мулоқотнинг янги усулларини излашга бўлган интилиши ҳақида ҳикоя қилади.
КВН-49 — аҳолига сотиш учун ишлаб чиқарилган илк совет телевизорларидан бири. 1949 йилда савдога чиқарилган. Кичик экранли ва тасвирни катталаштирувчи объективга эга бўлган. Ўша даврда телевизион миноралар барча ҳудудларда ҳам бўлмагани учун телевизион сигнални қабул қилиш имконияти чекланган эди.
"Луна-24" космик станциясининг макети. 1976 йилда ушбу аппарат Ерга Ой тупроғининг намунасини олиб келган. Станциянинг айрим элементларидан бирини яратишда Тошкент машинасозлик конструкторлик бюроси иштирок этган.
Бу бир хона кўринишидаги экспозиция — музейимизга бир кишининг совғаси. Муҳандис ва коллекционер Картанов 2014 йилда Америкага кўчиб кетиши муносабати билан ўз коллекциясидаги барча радиоларни музейимизга совға қилган. Энг яхши сақланадиган жой — бу музей. Бундан ташқари, ишлаб чиқарилганига 50 йилдан ошган ускуналар антиквар буюм ҳисобланади ва уларни мамлакат чегарасидан олиб чиқишга рухсат берилмайди
Алоҳида ўринни 1928 йилда Тошкентда Борис Павлович Грабовский томонидан яратилган биринчи электрон найча макети эгаллайди. Ихтиро ҳаракатланувчи тасвирни узатиш имконини берган ва Тошкентда патентланган. Бироқ молиявий ва бошқа сабаблар туфайли ишланмани ривожлантириш имкони бўлмаган.
1965 йилда Грабовский ўз ихтиросини ЮНЕСКО тадбирида намойиш этиб, ҳаракатланувчи тасвирни узатиш тизимини яратишдаги устуворлигини тасдиқлаган. Унга Ўзбекистонда хизмат кўрсатган ихтирочи унвони берилган
Ўзбекистондаги биринчи мобил алоқа воситаси. Телефон аппаратидан Ўзбекистон Республикасининг биринчи Президенти Ислом Каримов фойдаланган. Айнан шу телефон орқали 1992 йил 26 август куни Ўзбекистонда биринчи бор симсиз алоқа амалга оширилган.
Махсус почта хизмати: почтальон сумкаси, "Наган" револьвери.
Револьвер ҳақиқий. 1900 йилда Тула императорлик қуролсозлик заводида ишлаб чиқарилган. 1939–1986 йилларда махфий ҳужжатларни ташиб юрувчи ҳар бир почтальонга ўзини ҳимоя қилиш учун қурол берилган
!["Луна-24" космик станциясининг макети. 1976 йилда ушбу аппарат Ерга Ой тупроғининг намунасини олиб келган. Станциянинг айрим элементларидан бирини яратишда Тошкент машинасозлик конструкторлик бюроси иштирок этган. - Sputnik Ўзбекистон](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/07/60274597_0:0:1536:1024_600x0_80_0_1_cdc39b1f409b989524bc34d6753ac671.png ""Луна-24" космик станциясининг макети. 1976 йилда ушбу аппарат Ерга Ой тупроғининг намунасини олиб келган. Станциянинг айрим элементларидан бирини яратишда Тошкент машинасозлик конструкторлик бюроси иштирок этган.")
![Биринчи "АГАТ-9" компьютери - Sputnik Ўзбекистон](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/07/60263534_0:0:1535:1024_600x0_80_0_1_454595e8cfa2d55bbf6792b813664110.png "Биринчи "АГАТ-9" компьютери")
![1980 йилда Тошкент вилояти Оҳангарон тумани Эвалак қишлоғида барпо этилган "Азимут-Т" станциясининг макети - Sputnik Ўзбекистон](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/07/60263469_0:0:1536:1024_600x0_80_0_1_c4a97d3b3eb6ccf2186304b37cfa0c50.png "1980 йилда Тошкент вилояти Оҳангарон тумани Эвалак қишлоғида барпо этилган "Азимут-Т" станциясининг макети")
![Махсус почта хизмати: почтальон сумкаси, "Наган" револьвери.Револьвер ҳақиқий. 1900 йилда Тула императорлик қуролсозлик заводида ишлаб чиқарилган. 1939–1986 йилларда махфий ҳужжатларни ташиб юрувчи ҳар бир почтальонга ўзини ҳимоя қилиш учун қурол берилган - Sputnik Ўзбекистон](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/07/60263225_0:0:1535:1024_600x0_80_0_1_d236b015245b8933cc6c3fff61669cf5.png "Махсус почта хизмати: почтальон сумкаси, "Наган" револьвери.Револьвер ҳақиқий. 1900 йилда Тула императорлик қуролсозлик заводида ишлаб чиқарилган. 1939–1986 йилларда махфий ҳужжатларни ташиб юрувчи ҳар бир почтальонга ўзини ҳимоя қилиш учун қурол берилган")
