https://sputniknews.uz/20260730/tashkent-stalin-ampir-59373584.html

Тошкентда "Сталин ампири": шаҳар қиёфасини яратган бинолар

Тошкентда "Сталин ампири": шаҳар қиёфасини яратган бинолар

Sputnik Ўзбекистон

Баланд устунлар ва миллий нақшлар билан ажралиб турувчи 1930–1950-йиллар меъморчилиги ҳануз Тошкент қиёфасини белгилайди. Академик Марина Бородина Навоий шоҳкўчаси ансамбли ва бошқа машҳур биноларда Европа классикаси билан миллий безаклар қандай уйғунлашганини тушунтирди

2026-07-30T19:38+0500

2026-07-30T19:38+0500

2026-07-30T20:52+0500

тошкент

фото

тарихий ёдгорлик

қурилиш

сталин

ссср

ўзбекистон

https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/07/1d/59355677_0:80:1536:944_1920x0_80_0_0_086223f4b389b0561a137cb1315c4048.png

ТОШКЕНТ, 30 июл — Sputnik, Баҳром Ҳатамов. Меъморчилик ҳар бир даврнинг гўзаллик, тартиб ва келажак ҳақидаги тасаввурларини ўзида сақлайди. Совет шаҳарсозлигининг энг таниқли йўналишларидан бири Сталин ампири бўлди. Академик классицизм шаклларига асосланган бу тантанавор услуб давлатнинг бадиий ва сиёсий тили вазифасини ҳам бажарди.Услуб 1930-йилларда шакллана бошлаб, урушдан кейинги даврда юксалиш чўққисига етди. Қатъий симметрия, йирик устунлар, салобатли пештоқлар, кенг зинапоялар, мустаҳкам карнизлар ва ҳашаматли кириш қисмлари унинг асосий белгилари эди. Бино фақат амалий вазифани бажариши эмас, балки барқарорлик, тартиб ва ижтимоий аҳамият туйғусини ҳам уйғотиши керак эди."Чуқур пешайвонлар, балконлар ва сояли галереялар биноларни нафақат безатган, балки уларни иссиқ иқлим шароитига мослаштиришга ҳам хизмат қилган. Навоий кўчасидаги турар жой биноларини лойиҳалаштирган меъмор Леонид Георгиевич Караш замонавий меъморчиликка эркерларни олиб кирди. Улар биноларга анъанавий меъморчиликка хос ўзига таниш романтик қиёфа бахш этди".Алишер Навоий шоҳкўчаси бўйлаб айниқса яхлит меъморий ансамбль шаклланди. Бу ерда маҳобатли жамоат бинолари турар жойлар, таълим муассасалари ва маъмурий иншоотлар билан ёнма-ён қад ростлади. Вазифаси турлича бўлса-да, уларни мутаносиб ҳажмлар, тантанавор кириш қисмлари ва пухта ишланган безаклар бирлаштириб туради.Дастлабки намуналардан бири — "Красная Заря" фабрикаси тикувчилари учун қурилган маданият саройидир. Бино 1936 йилда меъмор В. Скорняков лойиҳаси асосида барпо этилган. Кейинчалик у Индира Ганди номи билан аталган, бугун эса Ўзбекистон Ички ишлар вазирлиги Маданият саройи сифатида маълум. Унинг тарихи Тошкентнинг бир неча авлоди маданий ҳаёти билан боғлиқ.Навоий шоҳкўчаси ансамблига Марказий телеграф биноси ҳам киради. У Н. Брюханов лойиҳаси асосида қурилган бўлиб, расмий манбаларда 1940 йил кўрсатилади. Салобатли портал, ярим устунлар ва пештоқнинг қатъий ритми иншоотнинг нуфузли хусусиятини таъкидлайди. Бугун бино алоқа соҳаси тузилмалари томонидан фойдаланилмоқда.1940 йилда Стефан Полупанов лойиҳаси бўйича Тошкент вилояти ижроия қўмитаси учун йирик бино қурилди. Турли даврларда бу ерда Эстрада театри, Рус ёш томошабинлар театри, Ўзбекистон Ёшлар театри ҳамда Алишер Навоий номидаги Давлат адабиёт музейи фаолият кўрсатди. Шу тариқа маъмурий иншоот шаҳарнинг муҳим маданий маконларидан бирига айланди.Ҳадра майдонидаги бурчак биноси ҳам шаҳарнинг эътиборли меъморий доминанталаридан саналади. У 1947 йилда меъмор А. А. Муҳамедшин лойиҳаси асосида Тоғ-кон техникуми ётоқхонаси сифатида қурилган. Устунли чуқур пештоқ, бир-бирининг устида жойлашган балконлар ва шарқона равоқлар бинога Навоий ва Фурқат кўчалари кесишмасини кўз билан "ушлаб туриш" имконини беради. Ҳозир бу ерда "Ўзкимёсаноат" акциядорлик жамияти жойлашган.Мстислав Маркович нномидаги клиник санаторий Тошкент шаҳри, Амир Темур шоҳкўчаси, 39-уйда жойлашган. Муассаса тарихи 1926 йилдан, бу ерда физиотерапия шифохонаси очилган даврдан бошланади.Унинг асосчиси Тошкентда физиотерапия ривожига асос солган шифокор-невролог Мстислав Маркович эди. 2005 йилда санаторий биноси тўлиқ қайта қурилди. Янгиланган меъморий қиёфа портик ва безакли барельефлар билан бойитилди.Алишер Навоий шоҳкўчаси, 16-уйда жойлашган турар жой биносида Ўзбекистон Миллий матбуот маркази фаолият юритади. Бино 1944–1946 йилларда меъмор Митхат Булатов лойиҳаси асосида қурилган бўлиб, Навоий шоҳкўчаси меъморий ансамблининг бир қисми ҳисобланади. Расмий манбаларда унинг қурилган йили сифатида 1944 йил ҳам кўрсатилади. Ушбу бино Тошкентнинг уруш ва урушдан кейинги илк давр меъморчилигига мансуб.Темирйўлчилар маданият саройи 1938 йилда меъмор А. И. Павлов лойиҳаси асосида қурилган. Бино қиёфасида конструктивизм ва сталин даври меъморчилиги хусусиятлари уйғунлашган: фасад ганчкор безаклар ва гулдонлар билан пардозланган, дастлаб кириш қисми олдида ҳайкаллар ўрнатилган.Бинода концерт зали, кинотеатр, кутубхоналар ҳамда Ўзбекистон темир йўллари тарихи музейи жойлашган. 1979–1980 йилларда у меъмор В. И. Пискарёв раҳбарлигида реконструкция қилинган.Қарийб 90 йил давомида сарой концертлар ва ижодий тўгараклар ўтказиладиган маданий марказ бўлиб қолмоқда.Матбуот уйи Тошкент шаҳри, Алишер Навоий шоҳкўчаси, 30-уйда жойлашган. Бино 1959 йилда фойдаланишга топширилган. У 1957 йилдаёқ газета-журнал комбинати сифатида қурила бошланган. Кейинчалик бу ерда Ўзбекистон ССР Маданият вазирлиги, нашриётлар, таҳририятлар ҳамда оммавий ахборот воситалари ва коммуникациялар соҳасига алоқадор бошқа ташкилотлар фаолият юритган.Тошкент кимё-технология институти биноси Алишер Навоий шоҳкўчаси, 32-уйда — собиқ Ҳамза театрининг ўнг томонида жойлашган. Бугунги кунда бу ерда Тошкент кимё-технология институтининг ўқув корпуси фаолият юритади. Бино 1935–1940 йилларда қурилган бўлиб, Тошкентнинг урушгача бўлган давр меъморий ёдгорлиги сифатида тарихий-меъморий объектлар рўйхатига киритилган.Тошкент кимё-технология институти биноси олд томонининг кўриниши.Ўрдада — Алишер Навоий шоҳкўчаси ва Анҳор бўйи кесишмасида жойлашган "Ўзгипроводхоз" институтининг бурчак биноси 1950-йилларнинг биринчи ярмида қурилган.XX асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб институт Ўзбекистон сув хўжалигининг муҳим илмий-лойиҳалаш мажмуаларидан бири бўлиб, сув хўжалиги объектлари, ирригация тизимлари ва гидротехник иншоотларни лойиҳалаш билан шуғулланган."Средазуголь" бошқармаси биноси 1937 йилда меъмор А. Сидоров лойиҳаси асосида қурилган. У ривожланаётган кўмир саноатининг маъмурий рамзи сифатида лойиҳалаштирилган.Бино меъморчилиги ортиқча безаклардан холи бўлса-да, маҳобатлилиги билан ажралиб туради. Поғонали композиция, мутаносиблик ва деразаларнинг қатъий мароми унга вазмин ҳамда салобатли қиёфа бахш этган. Бинода маъмурий иншоотга хос функционаллик ва лўнда тантанаворлик уйғунлашган.Мустақиллик шоҳкўчасининг бошида, собиқ Пушкин кўчасида жойлашган бино 1940 йилда меъморлар В. Волчек ва Б. Ларионов лойиҳаси асосида қурилган. Унинг фасади сталинча неоклассицизм услубида ишланган бўлиб, устунлар, ганчкор безаклар ва чироқли обелисклар билан безатилган.Дастлаб бино Ўзбекистон ССР Коммунистик партиясининг шаҳар қўмитаси учун мўлжалланган. Кейинчалик бу ерда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси, "Пионер Востока" газетаси таҳририяти, "Daewoo Unitel" ва "Daewoo Bank" офислари жойлашган. Бир неча йил қаровсиз қолган маданий мерос объектида 2025 йил кузида реконструкция ишлари бошланган.Абай кўчаси ва Алишер Навоий шоҳкўчаси кесишмасида 1950 йилда қурилган уч қаватли турар жой биноси меъморий ёдгорлик сифатида эътироф этилган ва давлат муҳофазасига олинган.Тошкентдаги Навоий кўчасида жойлашган "Чирчиққурилиш" трести бошқармаси биноси 1950 йилда меъмор В. Архангельский лойиҳаси асосида қурилган.Бугун бу иншоотлар фақат ўтмишдаги давлат мафкурасининг рамзи сифатида қабул қилинмайди. Улар Тошкентнинг кундалик қиёфаси, шаҳар аҳолиси учун таниш манзиллар, иш, таълим ва маданият масканларига айланган. Уларнинг қиммати сиёсий тарих, бадиий изланишлар, қурилиш технологиялари ҳамда Европа классикасини миллий анъаналар билан уйғунлаштириш тажрибаси ҳақида бир вақтнинг ўзида ҳикоя қила олишидадир.

ўзбекистон

2026

Янгиликлар

uz_UZ

тошкент, фото, тарихий ёдгорлик, қурилиш, сталин, ссср, ўзбекистон