Эски Тошкентнинг тикланган фотосуратлари: пойтахт ўтмишига назар

ТОШКЕНТ, 16 апр — Sputnik. шаҳар ўтмишига гўё бир лаҳза назар ташлаш, унинг ўнлаб, ҳатто юз йилдан ортиқ вақт аввал қандай бўлганини кўриш имконини беради. Суратларда эски кўчалар, майдонлар, бинолар ва шаҳар аҳолисининг кундалик ҳаёти жонланади — кенг проспектлардаги шовқинли бозорлар ва трамвайлардан тортиб, эски шаҳар маҳаллаларидаги сокин ҳовличаларгача.

Пойтахтнинг тарихий қиёфаси бир ярим аср давомида турли воқеалар таъсирида ўзгариб борган: Россия империяси даврида шаҳарнинг кенгайиши, совет давридаги кенг кўламли қайта қуриш ишлари ҳамда 1966 йилги вайронкор зилзиладан кейин Тошкент амалда қайтадан барпо этилган.

Архив кадрларининг рақамли реставрацияси туфайли бугун йўқолиб кетган бинолар ва бир вақтлар шаҳарнинг бетакрор қиёфасини шакллантирган меъморий ёдгорликларни кўриш мумкин. Бу фотосуратлар Тошкент қандай шаҳар бўлганини — бой тарихга эга, шарқона анъанавий меъморчилик ва янги шаҳарнинг европача кварталлари уйғунлашган маскан эканини эслатади.

Бундай тикланган суратлар шунчаки ноёб кадрлар эмас, балки пойтахтнинг визуал хотирасидир. Улар замонавий аҳоли ва меҳмонларга эски Тошкент муҳитини ҳис қилиш, шаҳар тарихини янада яхшироқ англаш имконини беради.

Тошкентдаги Захо уйи эски шаҳарнинг энг гўзал биноларидан бири бўлиб, Соборная ва Ирджарская кўчалари бурчагида, яъни ҳозирги Бродвей ва “Зарафшон” ресторани атрофида жойлашган эди. Инқилобгача бу миллионер Дмитрий Захонинг ҳашаматли гастрономи бўлган, совет даврида эса Меҳнат саройи сифатида фаолият юритган. Бино 1966 йилги зилзиладан кейин бузилган.

Рус-Хитой банкининг бўлими (кейинчалик Рус-Осиё банки) 1903 йил 16 апрелда Тошкентда Кауфман проспектида, Ориф-Хўжа Азиз-Хўжаев уйида очилган. Бу банк савдо ва саноатни молиялаштиришда муҳим роль ўйнаган, айниқса яҳудий тадбиркорлар орасида. 1910 йилда банк номи ўзгартирилган.

“Хива” кинотеатриТошкентдаги илк қишки кинотеатрлардан бири бўлиб, 1910 йилда меъмор Г. М. Сваричевский лойиҳаси асосида князь Н. К. Романов маблағи ҳисобига қурилган. У шаҳар маданий ҳаётида муҳим ўрин тутган. Кейинчалик қайта қурилиб, “Молодая гвардия” номи билан машҳур бўлган.

1879 йилда очилган Тошкент (Туркистон) ўқитувчилар семинарияси Марказий Осиёдаги илк ўрта махсус таълим муассасаси бўлиб, рус-тузем мактаблари учун педагоглар тайёрлаган. У минтақанинг маърифат тараққиётида муҳим роль ўйнаган. Дастлаб асосан кўчиб келганлар фарзандлари таълим олган бўлса, 1918 йилдан бошлаб у совет давридаги ўзбек мактаблари учун ўқитувчилар тайёрлашга ихтисослаштирилган.

Тошкент шаҳар думаси биноси XIX аср охирида қурилган бўлиб, Воронцовский проспектида — ҳозирги Шараф Рашидов проспектида, Амир Темур сквери яқинида жойлашган. Бу эклектика услубида қурилган шаҳарнинг энг чиройли ғишт биноларидан бири бўлган. Кейинчалик бу ерда Фан ва техника давлат қўмитаси жойлашган, аммо зилзиладан кейин бино вайрон бўлган.

Николаевская кўчасида (совет даврида — Коммунистическая, ҳозир — Истиқлол кўчаси) немис тадбиркори Луи Зальмнинг уйи жойлашган эди. Бу сарой бошқа тарихий бино — Давлат банки жойлашган бинога яқин бўлган. Ҳозир бу ерда “Ўзпромстройбанк” филиали жойлашган. 1980-йиллар бошида бино бузиб ташланган.

Тошкентдаги Хотин масжиди тарихий ёғоч иншоот бўлиб, шаҳарнинг эски қисми — Эски Жува ҳудудида жойлашган. Бу масжид анъанавий меъморчиликнинг ёрқин намунаси ҳисобланади. Сурат XX аср бошларидаги масжиднинг ўзига хос қиёфасини намоён этади.

Жамоат йиғини биноси 1909 йилда меъмор Маркевич лойиҳаси асосида пахта саноатчиси Вадьяев уйи сифатида қурилган. 1910 йилдан бу ерда Жамоат йиғини жойлашган, 1917 йилдан кейин эса Озодлик уйига айланиб, митинглар ва йиғилишлар ўтказилган. 1930-йилларда бу ерда “30 лет ВЛКСМ” кинотеатри очилган. XX аср охирида бинода реконструкция ишларини олиб боришга уриниш бўлган, аммо унинг бир қисми бузиб ташланган.

“Турон” ёзги кинотеатри шаҳар боғида — собиқ Горький боғида, ҳозирги ҳокимият биноси атрофида жойлашган машҳур маскан бўлиб, XIX аср охирида қурилган. Бу ерга шоир Сергей Есенин Елена Макеева билан бирга тез-тез келиб тургани маълум. Бино Пролетарская / Энгельс кўчалари атрофида жойлашган бўлиб, тўртбурчак шакли ва очиқ тузилиши билан ажралиб турган.

1956 йилда Алишер Навоий проспекти Тошкентнинг марказий ва фаол қурилаётган магистрали бўлиб, 1938 йилда шоир номи билан аталган. 1950-йиллар ўрталарида проспект кенг йўллари, классик меъморчилиги ва кўплаб яшил ҳудудлари билан ажралиб турган.